BAN THƯ KÝ ASEAN QUỐC GIA VIỆT NAM

Bộ Ngoại Giao - Vụ ASEAN

Giới thiệu về ASEAN » Các nước thành viên ASEAN

Hợp tác về Môi trường

5.1 Tổng quan

Là khu vực có hệ sinh thái phong phú và nguồn tài nguyên đa dạng, ASEAN luôn coi trọng bảo vệ môi trường, sử dụng và quản lý bền vững các nguồn tài nguyên phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế lâu dài và ổn định. Hợp tác môi trường được ASEAN quan tâm và thúc đẩy từ sớm. Từ năm 1977, ASEAN đã bắt tay vào việc soạn thảo Chương trình môi trường tiểu khu vực ASEAN I (ASEP I) với sự trợ giúp của Chương trình Môi trường LHQ (UNEP), đánh dấu mở đầu quá trình hợp tác bảo vệ môi trường trong khu vực. ASEP I do nhóm chuyên gia ASEAN về môi trường (AEGE) soạn thảo và được Ủy ban Khoa học và Công nghệ ASEAN (COST) thẩm định, có 6 vấn đề ưu tiên và trên 100 các dự án về môi trường.  Năm 1989, hợp tác ASEAN trong lĩnh vực môi trường phát triển mạnh và AEGE được thay thế bằng cơ chế hợp tác mới: Hội nghị Quan chức Cao cấp ASEAN về môi trường (ASOEN) và Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN (AMME). 

5.2 Cơ chế trực thuộc và phối hợp

Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN (AMME) họp định kỳ 3 năm/lần để hoạch định chiến lược và chính sách hợp tác ASEAN trong lĩnh vực môi trường, nhằm cụ thể hóa các Quyết định của các Cấp cao ASEAN. Hội nghị Bộ trưởng Môi trường lần thứ nhất được tổ chức tại Ma-ni-la ngày 30/4/1981. 

Hội nghị các Quan chức Cao cấp ASEAN về môi trường (ASOEN) là cơ chế giúp việc cho Hội nghị Bộ trưởng AMME. Các đại diện quốc gia tham gia ASOEN luân phiên làm chủ tịch ASOEN theo nhiệm kỳ 3 năm.
 
Chức năng, nhiệm vụ chính của ASOEN là: (i) Khuyến nghị các phương hướng chính sách, thúc đẩy, tạo đà cho việc thực hiện các nguyên tắc phát triển bền vững trình lên Chính phủ các nước ASEAN và Uỷ ban liên quan của ASEAN; (ii) Lồng ghép vấn đề môi trường vào các chương trình hoạt động của các Uỷ ban của ASEAN; (iii) Theo dõi hiện trạng các nguồn tài nguyên thiên nhiên và chất lượng môi trường thuộc khu vực ASEAN; (iv) Thúc đẩy hợp tác trong ASEAN về các vấn đề môi trường khu vực; (v) Thúc đẩy hợp tác ASEAN tại các diễn đàn quốc tế.

ASOEN có các nhóm công tác trực thuộc, bao gồm: Nhóm công tác về Môi trường biển và vùng ven bờ (AWGCME), Nhóm công tác về các Hiệp định môi trường đa phương (AWGMEA), Nhóm công tác về Bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học (AWGNCB), Nhóm đặc nhiệm về khói mù (ASOEN-HTTF), Nhóm công tác các thành phố bền vững về môi trường (AWGESC), Nhóm công tác về quản lý các nguồn nước (AWGWRM), Nhóm kỹ thuật ASEAN về Biến đổi khí hậu, Nhóm công tác ASEAN về đào tạo giáo dục môi trường, Nhóm chuyên gia xây dựng báo cáo hiện trạng môi trường ASEAN lần thứ 4.

Trong hợp tác với các Đối tác đối thoại, ASEAN có cơ chế họp Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN+3, và Hội nghị Bộ trưởng Môi trường EAS họp bên lề Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN. Hỗ trợ và triển khai quyết định của các Bộ trưởng có Hội nghị Quan chức cao cấp ASEAN+3 và Hội nghị Quan chức cao cấp EAS về Môi trường.

5.3 Văn kiện nền tảng

 Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN lần đầu tiên đã thông qua Chương trình Môi trường I (ASEP I) và ra bản Tuyên bố đầu tiên của ASEAN về Môi trường. (Tuyên bố Ma-ni-la 1981) trong đó nêu ra các mục tiêu và định hướng hợp tác của khu vực. Hai chương trình ASEP nữa đã được phát triển và thực hiện, ASEP II từ 1982-1987, ASEP III từ 1988-1992. Trong giai đoạn 1999-2004, ASEAN đã xây dựng Kế hoạch hành động chiến lược về Môi trường (SPAE). Đồng thời, tầm nhìn ASEAN 2015, Chương trình Hành động Viên Chăn (2004-2010), Kế hoạch Hành động Hà Nội (1999-2004) đã đề cập đến 12 chiến lược với 55 chương trình lĩnh vực và biện pháp nhằm đạt được hai mục tiêu cơ bản là thúc đẩy môi trường bền vững và quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững.

Hợp tác môi trường và ứng phó Biến đổi khí hậu lần đầu tiên được đề cập ở cấp cao trong các Tuyên bố của các Nhà Lãnh đạo tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 13 và Cấp cao EAS lần thứ 3 (Xinh-ga-po, tháng 11/2007), bao gồm: Tuyên bố ASEAN về Môi trường bền vững; Tuyên bố ASEAN về Hội nghị lần thứ 13 các bên tham gia Công ước Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu (UNFCC) và Hội nghị lần thứ 3 các bên tham gia Nghị định thư Ki-ô-tô; Tuyên bố EAS về Biến đổi khí hậu, Năng lượng và Môi trường. 

    Các nước ASEAN đều nhất trí xác định những lĩnh vực ưu tiên trong hợp tác về môi trường và biến đổi khí hậu là: Khẳng định cam kết của các nước ASEAN đối với UNFCC và Nghị định thư Kyoto; đề ra các nguyên tắc cho việc đạt thỏa thuận quốc tế về giảm khí thải nhà kính sau năm 2012 như: “trách nhiệm chung, nhưng có sự khác biệt và tùy thuộc vào khả năng của mỗi nước”, các nước phát triển phải đóng vai trò đi đầu, có tính đến trình độ phát triển khác nhau của các quốc gia cũng như nhu cầu phát triển bền vững và trình độ phát triển của các nước đang phát triển. Các nước cần sớm có các biện pháp đáp ứng với môi trường khí hậu biến đổi; kêu gọi các nước phát triển thực hiện đúng cam kết tự nguyện giảm khí thải và gia tăng hỗ trợ kỹ thuật-công nghệ cho các nước đang phát triển. Theo đó, trong Tuyên bố ASEAN về Môi trường bền vững, các Nhà Lãnh đạo cũng khuyến khích việc thúc đẩy Sáng kiến ASEAN về Biến đổi khí hậu (ACCI). 
    
Tầm nhìn ASEAN 2015 xác định mục tiêu Cộng đồng ASEAN hướng tới là “một ASEAN xanh và sach với các cơ chế được thiết lập đầy đủ phục vụ cho sự phát triển bền vững nhằm bảo đảm việc bảo vệ môi trường của khu vực, tính bền vững của tài nguyên thiên nhiên và chất lượng cuộc sống cao của mỗi người dân”.
    
Tại các kỳ Hội nghị Cấp cao ASEAN hàng năm, các nhà Lãnh đạo ASEAN đều thông qua Tuyên bố chung về Ứng phó với biến đổi khí hậu, thể hiện lập trường của ASEAN và đóng góp cho các nỗ lực chung toàn cầu về ứng phó Biến đổi khí hậu, thông qua Hội nghị các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu (COP/CMP). Năm 2010, trên cơ sở sáng kiến đề xuất của Việt Nam, Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 16 đã thông qua Tuyên bố của các Nhà Lãnh đạo ASEAN về Ứng phó Biến đổi khí hậu, củng cố thêm quyết tâm của các nước ASEAN thông qua việc đề ra phương hướng và biện pháp đẩy mạnh hợp tác để ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu, triển khai Sáng kiến Biến đổi khí hậu ASEAN, xây dựng kế hoạch chung và khẳng định quan điểm của ASEAN, đóng góp vào nỗ lực chung nhằm sớm đạt được một thỏa thuận quốc tế mang tính ràng buộc pháp lý về biến đổi khí hậu.  

5.4 Trọng tâm hiện nay và phương hướng đến năm 2015

    Kế hoạch tổng thể xây dựng Cộng đồng VHXH ASEAN khẳng định mục tiêu “ASEAN hướng tới phát triển bền vững cũng như đảm bảo môi trường xanh và trong lành bằng cách bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên, cơ sở phát triển kinh tế, xã hội bao gồm quản lý và bảo tồn bền vững dầu mỏ, nguồn nước, khoáng sản, năng lượng, đa dạng sinh học, rừng, các tài nguyên biển và ven bờ cũng như thúc đẩy việc đảm bảo chất lượng nguồn nước và không khí cho khu vực ASEAN. ASEAN sẽ tích cực tham gia vào các nỗ lực toàn cầu nhằm giải quyết những thách thức môi trường toàn cầu trong đó có biến đổi khí hậu, bảo vệ tầng ô-zôn cũng như phát triển và ứng dụng công nghệ thân thiện với môi trường vì nhu cầu bảo vệ môi trường bền vững”.

    ASEAN cũng đề ra các hành động cụ thể, xác định biện pháp thực hiện từ nay đến năm 2015 trong KHTT nhằm hiện thực hóa mục tiêu trên, thể hiện ở các mục D.1 (Giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu), D.2 (Quản lý và ngăn ngừa ô nhiễm môi trường xuyên biên giới), D.3 (Thúc đẩy phát triển bền vững thông qua giáo dục môi trường và sự tham gia của cộng đồng), D.4 (Phát triển Công nghệ An toàn Môi trường (EST)), D.5 (Nâng cao chất lượng cuộc sống tại các thành phố/khu vực đô thị của ASEAN), D.6 (Hài hòa các chính sách và cơ sở dữ liệu về môi trường), D.8 (Thúc đẩy quản lý bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên và da dạng sinh học), D.9 (Phát triển Bền vững của Nguồn nước ngọt), D.10 (Đối phó với Biến đổi Khí hậu và giải quyết các tác động của Biến đổi Khí hậu), D.11 (Thúc đẩy Quản lý Rừng Bền vững).

    Ngoài ra, để hiện thực hóa Tầm nhìn ASEAN về một cộng đồng ASEAN xanh và sạch thông qua việc giáo dục môi trường và tạo điều kiện cho người dân tham gia rộng rãi, các Bộ trưởng Môi trường ASEAN đã thông qua Kế hoạch Hành động Giáo dục Môi trường ASEAN 2008-2012 với chủ đề “Giáo dục môi trường vì sự phát triển bền vững”. Để triển khai Kế hoạch, các Bộ trưởng đã thành lập Nhóm làm việc về Giáo dục Môi trường, tập trung vào 5 hành động ưu tiên cần thực hiện trước mắt là: Đẩy mạnh nhà trường xanh ASEAN, Đào tạo lãnh đạo phát triển bền vững trong giáo dục Môi trường, Đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu đánh giá giáo dục môi trường, Lập mạng môi trường bền vững trong Thanh niên ASEAN, và Tổ chức liên hoan phim ASEAN.

Ứng phó biến đổi khí hậu, một bộ phận quan trọng của hợp tác môi trường, cùng với xu hướng chung toàn cầu, đã trở thành ưu tiên cao của ASEAN và trong quan hệ với các Đối tác đối thoại. Liên tục trong các năm gần đây, tại mỗi kỳ Hội nghị Cấp cao, Lãnh đạo ASEAN đều ra Tuyên bố chung về Biến đổi khí hậu, thể hiện quan điểm và khẳng định lập trường của ASEAN, đóng góp cho các Hội nghị COP/CMP hàng năm. ASEAN một mặt cam kết ủng hộ và đóng góp tích cực cho các nỗ lực toàn cầu về bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu, mặt khác, trên quan điểm của các nước đang phát triển, duy trì quan điểm “Trách nhiệm chung, có khác biệt tùy thuộc vảo khả năng mỗi nước”, muốn các nước phát triển phải đóng vai trò đi đầu trong tự nguyện cắt giảm khí thải, gia tăng hỗ trợ kỹ thuật cho các nước đang phát triển. Năm 2007, các Nhà Lãnh đạo ASEAN đã thông qua Sáng kiến ASEAN về Biến đổi khí hậu (ACCI) nhằm tạo khuôn khổ tăng cường hợp tác khu vực trong lĩnh vực này. ASEAN cũng đã lập Nhóm công tác ASEAN về Biến đổi khí hậu, với nhiệm vụ triển khai cụ thể Sáng kiến ACCI; Nhóm đã soạn thảo và đệ trình lên các Bộ trưởng Môi trường ASEAN xem xét thông qua Kế hoạch hành động ASEAN về Biến đổi khí hậu đến 2020. 

5.5 Một số kết quả đạt được

Năm 1997, ASEAN phối hợp với Chương trình Môi trường của Liên Hợp Quốc đã ra Báo cáo hiện trạng môi trường ASEAN lần thứ nhất nhằm đánh giá các điều kiện môi trường ở 7 nước trong khu vực, bao gồm Bru-nây Đa-rút-xa-lam, In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Phi-líp-pin, Xinh-ga-po, Thái Lan and Việt Nam. Báo cáo cũng chỉ rõ tác động và mối quan hệ của các điều kiện này trong các lĩnh vực chuyên ngành của ASEAN, đồng thời nêu bật các nỗ lực của ASEAN trong bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Trong các năm 2000, 2006 và 2009, ASEAN tiếp tục ra Báo cáo hiện trạng môi trường ASEAN lần thứ 2, 3 và 4. Báo cáo là một tài liệu quan trọng cần thiết giúp cho không chỉ ASEAN mà cả các Đối tác đối thoại của ASEAN nhìn nhận và đánh giá vấn đề để đề ra các biện pháp giải quyết các vấn đề môi trường khu vực và toàn cầu. 

Đánh giá tính cấp thiết của việc bảo tồn đa dạng sinh học khu vực, ASEAN đã thành lập Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học khu vực ASEAN (ARCBC) với sự hỗ trợ tài chính của Liên minh Châu Âu. Mục tiêu của Trung tâm này là tăng cường hợp tác khu vực trong bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời đóng vai trò là đầu mối trong việc thiết lập mạng lưới và liên kết giữa các cơ quan của các nước thành viên ASEAN và giữa ASEAN với các cơ quan đối tác của Liên minh châu Âu. Hiện nay, Trung tâm thường xuyên tổ chức Giải thưởng quán quân ASEAN về đa dạng sinh học nhằm công nhận các nỗ lực nổi bật về bảo tồn đa dạng sinh học trong các lĩnh vực doanh nghiệp, truyền thông và thanh niên. 

Trong nỗ lực bảo tồn các khu vực có tầm quan trọng về đa dạng sinh học và các khu vực ngoại hạng của các quốc gia ASEAN, các Bộ trưởng Môi trường ASEAN cũng đã ra tuyên bố ASEAN về Vườn di sản năm 2003. Vườn di sản là sáng kiến tiên phong vì môi trường ASEAN, nhằm mục đích thiết lập một mạng lưới các khu vực quốc gia được bảo vệ hướng tới bảo tồn các hệ thống sinh thái đại diện quan trọng trong khu vực ASEAN.

Sau khi Hiến chương đi vào hiệu lực, các hoạt động hợp tác về môi trường diễn ra sôi nổi và gặt hái được nhiều kết quả tích cực. Từ năm 2008, Giải thưởng các thành phố môi trường bền vững ASEAN lần đầu tiên đã được tổ chức với mục đích công nhận các nỗ lực quốc gia điển hình, thúc đẩy các nỗ lực bảo đảm môi trường bền vững ở các thành phố ASEAN trong các vấn đề như y tế, hệ thống xử lý rác thải, quản lý tốt, nâng cao nhận thức và hiểu biết của người dân… Vấn đề “thành phố môi trường bền vững” cũng được nêu bật là một trong những lĩnh vực ưu tiên trước mắt trong khuôn khổ hợp tác môi trường EAS.

Trong năm 2008, ASEAN cũng đã hoàn tất Bản hướng dẫn giám sát chất lượng nước biển và hướng dẫn về quản lý và chính sách chất lượng nguồn nước  nhằm nâng cao năng lực của các quốc gia ASEAN trong việc thực hiện Tiêu chuẩn quản lý nguồn nước ASEAN. Bản hướng dẫn đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát, đánh giá, phân tích và cùng phối hợp hướng tới muc tiêu hài hòa các tiêu chuẩn nguồn nước trong ASEAN.
  
Năm 2009, các Bộ trưởng Môi trường ASEAN đã họp Hội nghị đặc biệt về biến đổi khí hậu tại Hua Hin, Thái Lan. Các Bộ trưởng đã thảo luận về tiến trình đàm phán theo Công ước khung LHQ về Biến đổi khí hậu (UNFCCC) và thống nhất quan điểm, đóng góp chung của ASEAN hướng tới bảo đảm một kết quả thành công tại Hội nghị ở Copenhagen năm 2009. Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 15 (Thái Lan, 10/2009) các nhà Lãnh đạo đã ra Tuyên bố ASEAN về biến đổi khí hậu nhằm khẳng định lập trường chung về vấn đề này trước thềm diễn ra Hội nghị  COP15 tại Cô-pen-ha-gen, Đan Mạch (tháng 12/2009).

Tại Hội nghị Biến đổi khí hậu Liên Hợp Quốc năm 2010 tại Cancun, Mexico, các Bộ trưởng ASEAN phối hợp lập trường, hiểu biết, bày tỏ nguyện vọng chung hướng tới một giải pháp toàn cầu trong vấn đề biến đổi khí hậu, đồng thời cũng là hướng đến một Cộng đồng ASEAN vững mạnh với nhiều các biện pháp khu vực và quốc gia đủ sức chống lại các thách thức của biến đổi khí hậu. Ngoài ra, ASEAN đã thực hiện nhiều hoạt động khu vực về biến đổi khí hậu như  Hội thảo về các thành phố kiên cường trước biến đổi khí hậu (1/2011), Hội thảo về Nguy cơ và Tác động của các thiên tai, lũ lụt, hạn hán khắc nghiệt ở các nước ASEAN (6/2010 và 9/2010).

Nhằm khẳng định quyết tâm của khu vực đối phó với vấn đề biến đổi khí hậu, các nhà Lãnh đạo ASEAN đã ra Tuyên bố về hợp tác ứng phó với biến đổi khí hậu năm 2010. Nhóm công tác về Biến đổi Khí hậu sau đó đã tiến hành thảo luận việc soạn thảo Chương trình hành động ASEAN về Biến đổi Khí hậu từ nay đến 2015. Tại Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN không chính thức lần thứ 13 ở Campuchia, tháng 10/2011, Chương trình hành động này đã được các Bộ trưởng thông qua.
 
Cũng tại Hội nghị này, các Bộ trưởng đã ghi nhận tiến trình triển khai dự án Phục hồi và sử dụng bền vững rừng đầm lầy than bùn ở Đông Nam Á ở các nước In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Phi-líp-pin và Việt Nam, đồng thời kêu gọi các tổ chức quốc tế hỗ trợ dự án nhằm góp phần đối phó với biến đổi khí hậu và sự biến mất của đa dạng sinh học ở các khu vực này. Các Bộ trưởng cũng đã thông qua Bản hướng dẫn ASEAN về các trường học sinh thái, xem đây là văn bản quan trọng nhằm tiến tới xây dựng và phát triển các trường học sinh thái ở các nước thành viên.

Bên lề Hội nghị, các Bộ trưởng đã tham gia liên hoan phim về Phát triển bền vững môi trường ASEAN với chủ đề “Thay đổi Biến đổi khí hậu”. Liên hoan phim là một phần của Chương trình hành động môi trường ASEAN (AEEAP) 2008-2012 nhằm mục đích thúc đẩy nhận thức người dân về tầm quan trọng của việc đối phó với biến đổi khí hậu.

    Về vấn đề môi trường biển, các Bộ trưởng môi trường ASEAN đã thông qua cơ chế ASEAN về năng cao giám sát việc tác bùn và xả các thùng chất thải trái phép trên biển trái phép, trong đó cùng phối hợp các nỗ lực trong ASEAN nằm kiểm soát các hoạt động xả chất thải và thúc đẩy xả thải ở các khu vực được cấp phép. Trong bảo đảm quản lý bền vững môi trường biển và các vùng duyên hải, ASEAN cũng đã tiến hành nhiều cuộc hội thảo, tổ chức hướng dẫn đào tạo nguồn nhân lực và triển khai một số dự án hợp tác thí điểm giám sát, quản lý các khu vực biển giáp biên giới của nhau.

    Tại Hội nghị Bộ trưởng môi trường ASEAN (In-đô-nê-xi-a, 25/9/2013), các Bộ trưởng đã rà soát hợp tác khu vực trong một số vấn đê về môi trường, đặc biệt liên quan đến những hoạt động thuộc KHTT ASCC. 
Liên quan đến vấn đề chống cháy rừng trong khu vực và ô nhiễm khói mù xuyên biên giới, các Bộ trưởng hoan nghênh các kết quả quan trọng trong triển khai Chương trình làm việc Hiệp định khói mù xuyên biên giới, và thông qua cập nhật Chiến lược quản lý khu vực đất than bùn. Các Bộ trưởng cũng nhất trí đề xuất các nhà Lãnh đạo ASEAN thông qua Hệ thống giám sát khói mù tiểu vùng ASEAN (HSM).

Tại Hội nghị này, các Bộ trưởng môi trường ASEAN đã thông qua Kế hoạch hành động giáo dục môi trường ASEAN (AEEAP) 2014-2018, phục vụ như một tài liệu hướng dẫn nhằm thúc đẩy phát triển bền vững thông qua giáo dục và tăng cường sự tham gia của công chúng trong vấn đề môi trường. 

Ngoài ra, các Bộ trưởng cũng đã thông qua Tuyên bố chung ASEAN về Sản xuất và Tiêu thụ bền vững, nhằm bày tỏ cam kết tăng cường hợp tác trong ASEAN và với các đối tác đối thoại, các cơ quan của Liên hợp quốc và các tỏ chức quốc tế về triển khai Khuôn khổ 10 năm Chương trình Sản xuất và Tiêu thụ bền vững (10YFP).

Bên lề Hội nghị, các Bộ trưởng cũng đã họp với các nước ASEAN+3 nhằm trao đổi về các vấn đề môi trường toàn cầu, thảo luận các hoạt động chung trong các lĩnh vực như đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu, giáo dục môi trường, KHCN về môi trường, và các thành phố bền vững về môi trường.

Trong quan hệ với các Đối tác đối thoại, hiện nay ASEAN đang triển khai các dự án và cơ chế hợp tác ASEAN+1 với 12 nước và tổ chức quốc tế, cơ chế ASEAN+3 và Hợp tác Đông Á (EAS) trong vấn đề bảo vệ môi trường bền vững trong khu vực.

Ngày đăng: 10/12/2015, 06:54 pm